Năm lỗi hansoku ở Toyohashi và tấm vàng Jordan chờ tám năm

Toyohashi, ngày 22 tháng 9. Ở góc thảm, Abdallah Alkhatib cúi mặt khi trọng tài giơ tay ra hiệu lỗi thứ năm — hansoku. Khán đài im hai nhịp thở rồi vỡ ra tiếng xì xào. Không ai trong nhà thi đấu nghĩ một trận bán kết hạng -84kg nam lại kết thúc bằng một cú gọi lỗi thay vì bằng một đòn ghi điểm. Tay võ người Palestine bước xuống, để lại sau lưng Ali Asghar Asiabari của Iran — người vào chung kết mà gần như không cần tung ra đòn quyết định nào. Vài giờ sau, cũng chính Asiabari bước vào trận cuối trong ngày và gục 1-9 trước Mohammad Al-Jafari của Jordan. Một buổi chiều, hai trận, hai kiểu thất bại không liên quan tới nhau.

Tôi ngồi ở khu vực báo chí phía trên khán đài, sổ tay mở sẵn, và suốt trận bán kết chỉ ghi được một dòng: “Cậu ấy đang đánh nhau, chứ không đấu karate.” Dòng đó thành cái khung cho cả bài này.

Đây là karate, nhánh kumite — đối kháng, khác với kata là nhánh biểu diễn quyền. Luật của Liên đoàn Karate Thế giới (WKF) không thưởng cho sức mạnh thô. Nó thưởng cho kỹ thuật có kiểm soát: ra đòn đủ lực, dừng đúng tầm, chạm đúng vùng. Khoảng cách và thời điểm — người Nhật gọi là maai — mới là thứ tách một võ sĩ đỉnh cao khỏi một người có nắm đấm nhanh. Trên hết, kumite là môn bị cai quản bằng kỷ luật hành vi ngang hàng với kỹ thuật.

Thang lỗi WKF đi theo bậc: chukoku là nhắc nhở, keikoku là cảnh cáo, hansoku-chui là cảnh cáo cuối, hansoku là truất quyền. Lỗi chia hai nhóm: nhóm một gồm va chạm quá mức, đánh vào cổ họng, tấn công đối thủ đã ngã; nhóm hai gồm thụ động, ghì giữ, né tránh giao đấu, giả vờ bị thương. Một võ sĩ bị gọi lỗi ở cả hai nhóm trong cùng một trận là chuyện hiếm, vì hai nhóm đòi hai kiểu vi phạm trái ngược: đánh quá hung hăng, và không chịu đánh.

Nguồn tôi có là một bản tin không ghi rõ cơ quan báo chí, không hãng thông tấn đứng sau, ba chi tiết quan trọng gán cho “tác giả” mà không xác minh độc lập. Theo nếp làm việc thường lệ, tôi coi tỷ số 9-1, năm lỗi của Alkhatib, vị trí số một thế giới của Al-Jafari và cột mốc tám năm của Jordan là dữ liệu cần đối chiếu với hồ sơ chính thức của WKF và Hội đồng Olympic châu Á. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận kumite ở đấu trường châu lục, tôi thấy “ẩu đả đường phố” là cách kể của một nguồn đại chúng, không phải nguồn chuyên môn. Điều đó không làm sự việc sai. Nó chỉ buộc tôi đọc chậm hơn.

Lỗi tích lũy trong kumite là một thất bại kỹ thuật, không phải một thất bại đạo đức. Báo chí gọi đó là mất kiểm soát bản thân, ngôn từ của luân lý. Nhìn từ góc huấn luyện thì khác: khả năng tung ra lực đủ mạnh trong giới hạn va chạm được phép chính là kỹ năng tách một võ sĩ kumite đỉnh cao khỏi một người đánh nhau ngoài đường. Alkhatib để mất chính kỹ năng đó. Cậu ta không thua Asiabari. Cậu ta thua cuốn luật.

Trong bóng đá, một đội thua vì hai thẻ đỏ vẫn được ghi nhận là đã chơi một trận bóng. Kumite khác. Khi trọng tài gọi hansoku, đối thủ được xử thắng ngay, không cần ghi thêm điểm nào. Asiabari vào chung kết bằng lỗi của người khác, không bằng đòn của mình.

Năm lỗi trong một trận nói nhiều về khả năng kiểm soát trận đấu hơn là về tính khí một cá nhân. Trọng tài kumite có nhiệm vụ tách ghì trong vài giây. Việc bản tin ghi nhận cả đòn hiểm lẫn ghì giữ kéo dài cho thấy nhiều lớp kiểm soát hỏng cùng lúc: võ sĩ mất nhịp, góc huấn luyện không can thiệp, trọng tài để tình huống tích tụ. Một võ sĩ bị truất quyền thay vì bị đánh bại bằng điểm là sự kiện hiếm ở đẳng cấp châu lục.

Rồi tới chung kết. Tỷ số 9-1 tương đương cách biệt tám điểm, mức mà luật WKF cho dừng trận ngay. Trận chung kết nhiều khả năng đã bị cắt trước khi hết giờ, và đây là một sụp đổ toàn diện, không phải một thất bại sát nút. Cách biệt ấy nói về khoảng cách đẳng cấp giữa một tay võ số một thế giới và một đối thủ vào chung kết nhờ may mắn của nhánh đấu.

Đây là chỗ lập luận phổ biến nhất trong bản tin gốc sụp. Tác giả giải thích tỷ số 9-1 bằng việc Asiabari kiệt sức vì bán kết. Lập luận ấy tự mâu thuẫn. Nếu ở bán kết Asiabari chủ yếu chịu đòn và phòng thủ thụ động — đúng như chính bản tin mô tả — thì chi phí thể lực của cậu ta phải thấp hơn, không phải cao hơn, một trận bán kết nhịp độ bình thường. Chỉ khi các pha ghì biến thành vật lộn thật sự thì mới tốn sức, mà điều đó thì bản tin không chứng minh. Giải thích bằng “hết pin” là một câu chuyện được gọt cho vừa tỷ số, không phải một kết luận.

Thứ thực sự bị bỏ quên là lịch thi đấu. Bán kết và chung kết đều diễn ra trong cùng ngày 22 tháng 9. Với môn đối kháng, đây là biến số tranh chấp thật: một võ sĩ có thể phải đánh hai trận nặng trong vài giờ, trong khi thể lực hồi phục của môn này tính bằng giờ chứ không bằng ngày. Lịch thi đấu nén trong một ngày là vấn đề toàn vẹn thi đấu, xứng đáng được bàn ở tầng tổ chức, không phải chỉ được nhắc như một chi tiết màu.

Còn một khoảng trống nữa, đáng chú ý hơn cả. Bản tin nói Alkhatib nóng tính từ những giây đầu. Nhưng không một dòng nào nhắc tới huấn luyện viên của cậu ta, không một lần can thiệp nào từ góc thảm được ghi lại. Ở kumite, huấn luyện viên ngồi sát thảm, và một trong những việc chính của họ là hạ nhiệt học trò giữa các pha giao đấu. Năm lỗi tích lũy mà không có can thiệp nào được báo cáo là tín hiệu về môi trường huấn luyện nhiều hơn là về tính khí một người. “Cậu ấy nóng tính” là một bài toán của ban huấn luyện.

Người duy nhất không có gì phải bào chữa trong câu chuyện này là Al-Jafari. Đối thủ số một thế giới, gặp một nhánh đấu thuận lợi, và biến nó thành vàng với tỷ số 9-1. Tấm vàng ấy chấm dứt tám năm không có vàng của Jordan ở đại hội châu lục — cột mốc của cả một nền thể thao, không của riêng một cá nhân. Đây là tín hiệu thể thao vững chắc nhất trong toàn bộ câu chuyện: phong độ gặp cơ hội, và không đánh rơi.

Cách kể “ẩu đả đường phố” là một cách hiểu sai trọng tâm, dù không sai dữ kiện. Nó biến một sự kiện luật thành một sự kiện đạo đức, và như thế thì độc giả dễ thấy thoả mãn mà vẫn không hiểu thêm gì về môn đấu. Nếu đúng là có đánh nhau, phần đáng bàn nhất lại nằm ở phía trọng tài: vì sao trận đấu được phép đi tới lỗi thứ năm thay vì bị cắt sớm hơn? Khán giả ngạc nhiên khi hiệu lệnh truất quyền được đưa ra, và sự ngạc nhiên đó là dữ liệu về cách trận đấu được điều hành.

Góc nhìn ngược lại cũng đáng nói: sự ồn ào quanh vụ truất quyền đã chôn mất câu chuyện lớn hơn. Một tay võ số một thế giới thắng chung kết với cách biệt lớn, mang về cho Jordan tấm vàng đầu tiên sau tám năm, và điều đó gần như biến mất khỏi tiêu đề. Tôi đứng giữa đám đông và hiểu rằng nước mắt cũng là một ngôn ngữ của tình yêu. Ở Toyohashi chiều hôm ấy, người khóc không phải người thắng, và người thắng thì không được ai nhìn.

Trong những ngày nhà thi đấu vắng, tôi nghe rõ tiếng thở của môn đấu này — và nó vẫn đập. Điều tôi chờ ở giai đoạn tới không phải một án phạt, mà là ba tín hiệu: một thông báo từ WKF hoặc ban tổ chức về việc rà soát lại trận đấu; kết quả thi đấu tiếp theo của Al-Jafari, để biết tấm vàng này là đỉnh của một chu kỳ hay khởi đầu của một chu kỳ; và cách ban huấn luyện Palestine xử lý bài toán kiểm soát cảm xúc trong lần lên thảm kế tiếp. Có những chiếc cúp không nâng lên được, nhưng chúng vẫn nặng trong tim — đó là danh hiệu của những người ở lại.