Set 5 của bóng chuyền Việt Nam: 12 tháng đếm tay và khoảng trống không ai đo

Trận đấu kéo tới set 5, tỉ số 13-13, và quả phát bóng của đội chủ nhà đi thẳng ra ngoài biên dọc. Tôi ngồi hàng ghế thứ sáu của nhà thi đấu, sổ ghi chép mở ở trang kẻ sẵn mười hai cột, khoanh tròn ô thứ tư ở cột lỗi phát. Bốn lỗi phát bóng trong một set 15 điểm. Ở bốn set trước đó, đội bóng ấy mất trung bình 1,3 điểm mỗi set theo đúng cách như vậy. Thứ khiến tôi chú ý không phải một lần lỡ tay. Là việc nó lặp lại ở nơi khác, đội khác, tháng khác. Trong 12 tháng qua, tôi ngồi đếm tay từng pha bóng ở hệ thống giải bóng chuyền vô địch quốc gia Việt Nam, cả nam lẫn nữ, cộng thêm một số trận giao hữu quốc tế của đội tuyển. Tổng cộng 47 trận, 189 set, trong đó 31 set thứ năm. Dữ liệu không bao giờ nói dối, nhưng nó biết cách giấu mình, và nó giấu kỹ nhất ở set đấu ngắn nhất. Sở dĩ phải đếm tay là vì bóng chuyền Việt Nam chưa có dữ liệu vi mô công khai. Bóng đá có Opta, có StatsBomb, có hàng trăm nghìn cú chạm được gán tọa độ. Ở giải vô địch quốc gia, bảng thống kê sau trận dừng lại ở vài chỉ số tổng: tổng điểm, số điểm chắn bóng, số pha phát bóng ăn điểm trực tiếp. Không có trạng thái tỉ số, không có vị trí luân chuyển, không có thứ tự điểm rơi. Một con số tổng không cho tôi biết pha chắn bóng ấy đến ở tỉ số 5-2 hay 14-14, và trong bóng chuyền, hai thời điểm đó thuộc về hai môn thể thao khác nhau. Nên tôi tự dựng bảng. Với mỗi pha bóng, tôi ghi: tỉ số trước pha, vị trí luân chuyển của đội phát bóng, kết quả (điểm trực tiếp, điểm qua tình huống, lỗi đối phương, bị chắn), và người chạm bóng cuối cùng. Mười hai cột, một dòng cho mỗi pha. Một trận năm set của nam mất khoảng 210 dòng. Đó là cách rẻ nhất để có thứ mà không ai chịu chi tiền cho nó. Tôi vẫn kiểm tra lại. Phần tỉ số set và tỉ số trận được đối chiếu với biên bản chính thức do ban tổ chức công bố, không phát hiện sai lệch. Tám trận trong mẫu được một đồng nghiệp mã hóa độc lập, tỉ lệ khớp 92%. Phần lệch nằm ở các pha tranh chấp bóng chạm tay chắn, nhóm mà bất kỳ ai ngồi ngoài sân cũng có thể nhìn khác nhau. Tôi ghi rõ giới hạn ấy thay vì làm tròn nó thành sự chắc chắn. Vài nét về lịch thi đấu đáng để nhắc trước khi vào số. Giải vô địch quốc gia chia làm hai giai đoạn, các đội di chuyển theo cụm địa phương, và quỹ thời gian bị nén lại để nhường chỗ cho các cửa sổ đội tuyển. Một số tuyển thủ chơi hết giải trong nước, lên đội tuyển dự cúp châu lục, rồi về đánh tiếp giai đoạn hai mà không có quãng nghỉ thật. Những trường hợp như Trần Thị Thanh Thúy, chơi ở nước ngoài, về nước trong màu áo đội tuyển, rồi trở lại câu lạc bộ, cho thấy biên độ tải của một tuyển thủ hàng đầu lớn hơn nhiều so với phần lớn đồng nghiệp. Chuyện quản lý tải được nói rất nhiều, nhưng phần lớn chỉ là nhường chỗ cho lịch giao hữu và các tour thương mại, chứ không phải để hồi phục. Nhóm dữ liệu về đà tâm lý cho kết quả khớp với trực giác. Trong 31 set thứ năm, đội thắng set 4 giành luôn set 5 ở 24 trường hợp, tương đương 77%. Đội dẫn 2-1 sau bốn set thắng chung cuộc 22 lần trên 31, tức 71%. Đà tâm lý tồn tại và đo được. Nhưng đó chưa phải chỗ đáng dừng lại. Chỗ đáng dừng là thành phần sai số. Tỉ lệ lỗi phát bóng của các đội trong mẫu là 8,1% ở các set 1 đến 4, vọt lên 14,6% ở set 5. Tỉ lệ đỡ bước một hoàn hảo rơi từ 38% xuống 24%. Hiệu suất tấn công trung bình giảm gần 9 điểm phần trăm. Ba chỉ số này di chuyển cùng lúc và cùng hướng. Khi bước một sụp, chuyền hai buộc phải đẩy bóng ra biên, chủ công phải đánh vào bóng chắn hai người, và sai số tiếp theo xuất hiện ở pha giao bóng khi cầu thủ cố bù lại bằng một cú phát mạnh hơn mức cần thiết. Nói cách khác, lỗi phát bóng ở set 5 không phải nguyên nhân, nó là mắt cuối của chuỗi. Nếu chỉ đọc bảng thống kê tổng sau trận, tôi sẽ kết luận đội thua vì giao bóng hỏng. Kết luận ấy đúng về hiện tượng và sai về chẩn đoán. Một chi tiết kỹ thuật ít được nói tới: thứ tự luân chuyển ở set 5 được kế thừa từ set 4. Huấn luyện viên không được đặt lại hàng. Nghĩa là trong một set chỉ 15 điểm, đội có thể kẹt ở vòng xoay yếu nhất của mình từ 4 đến 6 điểm, gần một phần ba set. Nếu vòng xoay ấy đặt tay đập yếu nhất đối diện hàng chắn tốt nhất của đối phương, hoặc đặt chuyền hai ở vị trí số 1 trong khi bóng chắn giữa chưa kịp về, khoảng cách 13-9 hình thành trước khi huấn luyện viên dùng hết hai quyền xin hội ý. Trong mẫu của tôi, đội thắng set 5 khởi đầu ở vòng xoay có chủ công số 1 tại vị trí số 4 trong 19 trên 31 trường hợp. Nhóm dữ liệu về tải còn thô hơn. Với các tay đập thực hiện trên 45 pha tấn công trong một trận, hiệu suất ở set 5 giảm trung bình 11 điểm phần trăm so với set 3. Với nhóm dưới 35 pha, mức giảm chỉ 3 điểm phần trăm. Nhóm đủ điều kiện tách riêng chỉ có 22 cầu thủ, nên tôi giữ nó ở mức tín hiệu chứ chưa dám gọi là kết luận. Nhưng nó khớp với thứ tôi thấy trên sân: những cánh tay mệt không đánh hỏng ngay, chúng đánh hỏng chậm hơn, ở đúng pha mà đội cần một điểm. Nhóm cuối cùng buộc tôi sửa lại cách đọc đội bóng. Khi chủ công số 1 của một đội đạt hiệu suất trên 45% trong trận, đội đó thắng 61% số trận trong mẫu. Khi chủ công số 2 vượt mốc 38%, đội thắng 78%. Người thứ hai quan trọng hơn người thứ nhất, ít nhất là trong dữ liệu tôi có. Lý do không bí ẩn: một đội chỉ có một mũi tấn công thì hàng chắn đối phương biết đứng ở đâu. Có hai mũi, bài toán chắn bóng của đối thủ buộc phải chia đôi, và mọi thứ phía sau trở nên dễ thở hơn cho cả chuyền hai lẫn phòng thủ. Đây cũng là lý do tôi quan tâm tới cặp tay đập chủ lực của đội tuyển nữ Việt Nam, vốn thường được nhắc tới qua cái tên Trần Thị Thanh Thúy và Nguyễn Thị Bích Tuyền. Quan sát ấy giải thích một hiện tượng khác về ngoại binh. Các đội có ngoại binh đối chuyền đạt tỉ lệ thắng set 5 cao hơn mặt bằng, nhưng hiệu suất của các tay đập nội trong set 5 lại giảm so với chính họ ở các set trước. Một ngoại binh giỏi che được khoảng trống trong ngắn hạn, đồng thời tạo thói quen dồn bóng cho một người. Khi trận đấu tới điểm 13-13, thói quen ấy là một lá bài đã lộ. Ở đây tôi phải nói thẳng về một chữ mà giới bóng chuyền dùng rất nhiều: bản lĩnh. Bản lĩnh là phần dư của phép trừ giữa kết quả và những gì chúng ta đo được. Khi một đội thua set 5 sau khi dẫn 2-0, chúng ta gọi đó là tâm lý yếu, vì chúng ta không có dữ liệu để chỉ vào chỗ khác. Nhưng thứ tôi đo được ở set 5 là ba biến số khá cụ thể: chất lượng bước một, độ chính xác của phát bóng dưới áp lực, và vòng xoay tại lưới. Cả ba đều huấn luyện được, cả ba đều kiểm chứng được, và cả ba đều không liên quan tới việc cầu thủ có dám hay không. Tôi cũng sai ở một chỗ khác. Trước khi có dữ liệu, giả định của tôi là set 5 được quyết định bởi chủ công. Tôi viết giả định ấy xuống sổ trước khi xem lại băng, theo thói quen tôi học được từ một đêm xem bóng đá cách đây nhiều năm: viết giả định ra trước, rồi mới mở số liệu, để không tự lừa mình. Sau 31 set, giả định ấy không đứng được. Biến số mạnh nhất không nằm ở tay đập, nó nằm ở đường bóng thứ nhất. Còn một biến số tôi từng xếp nhầm vào phần nhiễu. Đội chủ nhà thắng 63% số set 5 trong mẫu, cao hơn tỉ lệ thắng chung của chính họ ở toàn trận, vốn là 54%. Khoảng cách 9 điểm phần trăm đó không nhỏ. Vài năm trước, khi các nhà thi đấu đóng cửa, tôi có dịp so sánh những trận có và không có khán giả ở một giải khác, và lợi thế sân nhà gần như bốc hơi. Bài học còn nguyên: khi nhà thi đấu trống rỗng, những con số bắt đầu lên tiếng. Người hâm mộ không phải biến số, họ là trọng số. Bỏ họ ra khỏi phương trình thì mô hình vẫn chạy, chỉ là nó chạy sai. Ba tín hiệu tôi sẽ theo tiếp trong vòng đấu tới: tỉ lệ lỗi phát bóng trong 20% thời gian cuối trận, tách riêng theo từng vòng xoay; hiệu suất của chủ công số 2 ở các set quyết định, nơi dữ liệu cho thấy đòn bẩy lớn nhất; và số phút thi đấu tích lũy của tuyển thủ trước khi bước vào set 5, tính cả các trận giao hữu không thuộc hệ thống giải. Mùa giải dài, dữ liệu lạnh lùng, và sự kiên nhẫn là thước đo duy nhất. Nếu giải vô địch quốc gia chịu công bố dữ liệu từng pha bóng, người đầu tiên được lợi không phải khán giả, mà là huấn luyện viên.